Image module

Onderzoek rariteitenkabinet in volle gang

Kan een 17e-eeuws meubel nog geheimen hebben? Ja dus. In het Westfries Museum onderzoekt Josefin Tönjes ons rariteitenkabinet en ze stuit op nieuwe ontdekkingen, waaronder geheime laatjes.

Image module
Image module
Image module

Het rariteitenkabinet ook wel kunstkabinet genoemd is sowieso al een beetje magisch: het was in de Gouden Eeuw bedoeld om exotische kunstschatten en rariteiten op te bergen en deze meteen tentoon te stellen in een speciale ‘Kunst en Wunderkammer’. Een kast om met wonderlijke objecten te pronken die meekwamen uit de Oost dus, zoals schelpen, opgezette dieren, Romeinse munten, edelstenen en een struisvogelei bijvoorbeeld. In de 17e eeuw was dit erg in trek bij vorsten en rijke kooplieden, maar ook bij wetenschappers die de nieuwe wereld om zich heen wilden begrijpen en in kaart brengen. Daarom bevat het kabinet ook zoveel laatjes en deurtjes, en soms zelfs geheime ruimtes.

Dit rariteitenkabinet is afkomstig uit een huis in Hoorn en heeft allerlei functies vervuld. Het is prachtig ingelegd met hout en op de deurtjes zijn verschillende taferelen te zien: aan de buitenzijde schuttersfiguren en aan de binnenkant florale motieven.

Josefin koos dit bijzondere historische object voor haar masterscriptie conserverings- en restauratiewetenschappen aan de universiteit in Hildesheim, Duitsland. Tot en met half februari onderzoekt Josefin de gebruikte technieken en materialen met onder andere UV-licht, maar ook gaat ze dus op zoek naar verborgen constructies. Zo verzamelt ze kennis voor de conservering en restauratie, waardoor het rariteitenkabinet mee kan naar de toekomst. Wat heeft Josefin al ontdekt?

We spraken haar tijdens haar onderzoek in het museum zelf.

En Josefin, heb je al bijzondere ontdekkingen gedaan?

“Mijn onderzoek duurt tot februari en ik ontdek regelmatig iets nieuws. Vorige week had ik echt een hele mooie vondst. Tijdens het fotograferen van de laatjes aan de binnenkant kwam ik erachter dat er aan de voorkant van zo’n laatje een knoest zat, daar waar vroeger in het hout een tak heeft gezeten. Daardoor kon ik de achterkant van het fineer bekijken, daar waar nooit licht op heeft geschenen. Als je ziet hoe kleurrijk dat is, kun je je voorstellen hoe de kast er vroeger uitgezien moet hebben. Op het oog lijkt deze kast vooral bruin, maar dat is zeker niet altijd zo geweest. Je ziet nu alleen nog groene stukjes in de bruine marqueterie, dat is het houten inlegwerk met de schuttersfiguren en florale motieven. De groene kleur van de verf is veroorzaakt door een micro-organisme die niet of minder gevoelig is voor licht dan het bruin. Dit groene hout zie je vaker op renaissancekunst en rariteitenkabinetten uit de Renaissance, in het bijzonder in Duitsland en Italië. Maar de andere kleuren zijn dus intussen verkleurd naar allerlei bruintinten.”

Welke onderzoeksmethoden gebruik je voor zo’n historisch object?

“Ik laat het hele meubel intact, neem dus geen samples en dergelijke. Mits het echt niet anders kan, zal een onderzoek niet invasief zijn: je wilt geen beschadigingen aanbrengen. Er zijn gelukkig veel methodes om een object te onderzoeken zonder dit te beschadigen. Goed kijken is het belangrijkst. Naast het maken van een fotografische documentaire, heb ik dus urenlang naar het object gekeken: met gewoon licht, met strijklicht, met een loep en met UV-licht. Daarmee tonen zich verschillen in de materiaalkeuze en constructie. Deze geven een indicatie van wat oorspronkelijk bij het rariteitenkabinet hoorde en wat latere bewerkingen zijn. Ook door het meubel te vergelijken met objecten die al beter zijn onderzocht, kan ik hierover veel ontdekken. Dat breng ik allemaal in kaart.”

Ben jij zelf ook aan het restaureren?

“Nee, maar mijn onderzoek biedt een goede basis voor een restauratie in de toekomst. Als je wilt restaureren, heb je meestal niet zoveel tijd beschikbaar voor een onderzoek. Dat heb ik wel. Onze afstudeerprojecten zijn veelomvattend; het gaat om kennis over de gebruikte historische technieken en materiaalkeuze, maar we kijken ook vanuit kunstgeschiedenisoogpunt naar het object. Daarnaast onderzoek ik hoe dit historische meubel in de toekomst het beste bewaard kan worden. Doordat ik de tijd krijg om zo breed en uitgebreid dit rariteitenkabinet te mogen onderzoeken, is het een kans voor mij én voor het museum. Het bijzondere historische meubel krijgt hiermee de aandacht die het verdient.”

Vaak zaten er geheime laatjes in dit soort meubels. Heb je die hier ook al gevonden?

“Ja, er zijn zes kleine verstopte laatjes, maar ook een groter vak dat je niet kunt zien, behalve als je het deksel opent. Ik heb het hele meubel heel precies opgemeten en er een technische tekening van gemaakt om zo de verstopte laatjes in beeld te kunnen brengen. Wat je met het blote oog niet ziet, kun je met een dwarsdoorsnede van de tekening precies zien zitten. Mooi toch?”