Image module

Een blik in de historie van de monumentale panden

Bureau Erfgoed van de gemeente Hoorn

Hoewel WFM 2025 de toekomst van het Westfries Museum betreft, onderzoekt Bureau Erfgoed van de gemeente Hoorn intussen het verleden van de monumenten en hun bewoners. De locatie van het museum is historisch gezien namelijk een van de meest interessante stadsdelen van Hoorn. Op het plein de Roode Steen is de stad in de 13de eeuw ontstaan en in de 14de eeuw werd hier het eerste stenen huis van Hoorn gebouwd, dat eigendom was van de adellijke familie Van Nijenrode. Dat en meer informatie over de monumentale gebouwen en hun bewoners door de eeuwen heen is inmiddels opgetekend in het rapport ‘Archeologisch bureauonderzoek naar het plangebied Westfries Museum in Hoorn’.  

Het eerste stenen huis van Hoorn

Het eerste stenen huis wordt aangeduid als het ‘grote stenen huis’. Het was waarschijnlijk het enige volledig bakstenen huis in de toen nog kleine stad. In 1425 verscheen er een tweede stenen huis bij, dat waarschijnlijk een verdieping hoger was en werd aangeduid als ‘het hoge stenen huis’. Later in de 15de eeuw werd dit huis de verblijfplaats voor de proost (een kerkelijk ambt, het hoofd van Proosdij) en sindsdien heette het huis het Proostenhuis en de steeg ernaast de Proostensteeg. Het huis bestaat in sterk verbouwde vorm nog steeds en maakt nu onderdeel uit van het Westfries Museum. Naast deze twee stenen huizen hebben er diverse houten en bakstenen huizen gestaan aan de Roode Steen, het Achterom en de Proostensteeg. Eind 16de eeuw ging het nieuw opgerichte Statencollege het Proostenhuis gebruiken en in 1632 werd een groot nieuw pand aan de Roode Steen gebouwd, dat nog steeds bestaat. Dat is de huidige monumentale gevel van het Westfries Museum welke in al zijn glorie dankzij de grootscheepse restauratie de toekomst kan trotseren.

Image module
Image module
Image module

Tip van de historische sluier

Het Westfries Archief kon hierover ook een belangrijke tip van de historische sluier oplichten. In het archief bevindt zich namelijk een serie oorkonden die betrekking heeft op dit stenen huis. In de eerste oorkonde uit 1492 schenkt Jan van Nijenrode ‘alles wat hij van hem en van de hofstede van Nyenrode en aan den Rodensteen, en verder in en bij Hoern in leen heeft’ aan zijn neef Heinrick ‘den bastaard van Nyenrode’. Jan van Nijenrode had alleen een dochter en deed kennelijk niet lang voor zijn overlijden in 1495 goederen aan familieleden over. Deze Hendrik van Nijenrode verkocht het stenen huis nog hetzelfde jaar aan de stad Hoorn.

Oorkonden in het Westfries Archief

Interessant is de locatiebeschrijving van het huis: ‘het groitte stenen huis staende by den roeden steen by de Proeststeghe, daer toe alle zijne erve streckende van den reghel van den roedden steen tot an Jan Pieter Rughen zoens huysinghe, dair nu tertijt den naiste lenden van zijn den proests steghe mit meister huighe an den zuijtzijde, en de wijlen claes scheels huysinge an den noortzijde’. In het archief bevindt zich ook nog een los briefje met een aantekening over deze transactie: ‘een quitsceldinge van dat grote stienhuys streckende voir van die straet mit dat erf dairofter an tot Jan Ruyg huys ende erve toe’. Vier oorkonden handelen over de betaling van negen Rijnse gulden aan jaarrenten uit de hofstede door de stad aan Hendrik van Nijenrode. In een oorkonde uit 1498 verklaart Hendrik van Nijenrode door de stad volledig te zijn betaald.

Regentenpanden aan de Roode Steen

Op de plek van de panden Roode Steen 15 (voormalige pand Rozenkruisers) en Roode Steen 16 stonden vanaf de 13de eeuw vier huizen op kleine terpjes. In de 16de eeuw was een van deze huizen het woonhuis van de schout van Hoorn, de vertegenwoordiger van het landsbestuur en hoofd van de rechtbank. Hij was een van de machtigste mannen in de stad. Vanaf het einde van de 16de eeuw kwamen de huizen in handen van rijke personen, die onder andere in de kaashandel actief waren. Zij lieten nieuwe huizen bouwen en deze bestaan nog altijd achter de 18de-eeuwse gevels. Hun nazaten bleven lang op deze markante plek wonen, midden in het hart van de stad.

Historische rijkdom

Het rapport bevat fraaie reconstructiekaarten waarop de ontwikkeling van de bebouwing door de eeuwen heen is te volgen. Deze kaarten en de gedetailleerde historische informatie maken één ding duidelijk: de enorme historische rijkdom van de locatie van de diverse panden van het Westfries Museum. De verwachting is dan ook dat de komende jaren nog een schat aan informatie naar boven zal komen.

https://www.archeologiewestfriesland.nl

https://www.westfriesarchief.nl